Een ingesloten stadstuin heeft zijn eigen wetten — niet alleen de wetten van licht en schaduw, maar ook de letterlijke, juridische wetten die bepalen wat je mag bouwen. Wie een hoge muur wil optrekken om meer privacy te creëren, of een pergola wil plaatsen langs de erfgrens, loopt vroeg of laat tegen de vraag aan: heb ik daar eigenlijk een vergunning voor nodig? In dit stuk neem ik je mee langs de tuin van een rijtjeshuis in een dichtbebouwde Utrechtse wijk, een smalle, noordgerichte achtертuin van zeventien vierkante meter, als concrete casus.
Muren, schuttingen en de grens van wat vergunningsvrij is
De tuin waar ik het over heb, grenst aan drie kanten aan buren. Aan de achterzijde een gemeenschappelijk pad, aan de zijkanten twee aangrenzende percelen. De eigenaar wilde graag een bakstenen muur van twee meter hoog langs de linker erfgrens, om de voortdurende inkijk vanuit het zijraam van de buren te doorbreken. Dat klinkt als een simpele ingreep, maar het is precies het soort beslissing waarbij je eerst moet uitzoeken wat de regels zijn voordat je een houweel aanraakt.
In Nederland geldt voor bouwwerken op of nabij de erfgrens een stelsel van vergunningsvrij bouwen, maar de voorwaarden daarvoor zijn nauwkeurig omschreven. Een schutting of muur op de erfgrens mag vergunningsvrij zijn tot een bepaalde hoogte, maar zodra je die grens overschrijdt — en twee meter is in veel gemeenten al een grensgebied — ben je afhankelijk van het bestemmingsplan én de lokale bouwverordening. De informatie van de Rijksoverheid over vergunningsvrij bouwen maakt duidelijk dat de regels per situatie kunnen verschillen, afhankelijk van de locatie van het bouwwerk op het perceel en de bestemming van het gebied. Het is dus altijd verstandig om bij je gemeente na te vragen of jouw specifieke plan binnen de vergunningsvrije categorie valt, ook als je buurman twee jaar geleden precies hetzelfde heeft gedaan zonder papieren.
Voor de Utrechtse tuin kozen we uiteindelijk voor een muur van anderhalve meter hoog, gecombineerd met een smal klimplantenrek daarboven dat de visuele hoogte verhoogt zonder een bouwkundige constructie te worden. Langs die muur plantten we Hydrangea anomala subsp. petiolaris, de klimhortensia, die het uitstekend doet op een noordgerichte muur en in de loop der jaren een dicht, zelfhechtend tapijt vormt van donkergroen blad en witte bloemschermen. De muur zelf werd uitgevoerd in een handvorm baksteen die aansluit bij de bestaande achtergevel — niet als decoratief statement, maar omdat een muur die qua materiaal bij de omgeving past, de tuin groter doet lijken dan hij is.
Waterafvoer en verharding: wat niemand je vertelt totdat het te laat is
Een ingesloten tuin is een gesloten systeem. Regenwater dat valt, moet ergens naartoe. In een open tuin verdwijnt het in de grond, maar in een stadstuin met verharding aan alle kanten stapelt het probleem zich op — letterlijk. De eigenaar van de Utrechtse tuin had bij aanvang al een betonnen vloer liggen van de vorige bewoner, en die vloer had geen enkel verval. Bij hevige regen stond het water er centimeters hoog op.
De eerste ingreep was dan ook niet groen maar grijs: we verwijderden een deel van de betonvloer en vervingen die door waterdoorlatende klinkers, gelegd op een fundering van split en zand. Rondom de muren lieten we een strook van dertig centimeter vrij voor beplanting, en die stroken kregen een licht verval richting een centraal punt waar een eenvoudige afvoerput werd aangebracht. Pas daarna kon de beplanting beginnen.
Waterafvoer in kleine tuinen is een onderwerp dat veel mensen onderschatten, maar het is de basis van alles wat daarna komt. Als de wortels van je planten permanent in stilstaand water staan, overleeft geen enkele schaduwplant het, hoe robuust ook. Dryopteris filix-mas, de mannetjesvaren, is een van de meest betrouwbare vaste planten voor een donkere stadstuin, maar ook hij geeft de voorkeur aan vochtig boven nat. Datzelfde geldt voor Epimedium grandiflorum, het elfenbloempje, dat in de stroken langs de muren werd geplant en inmiddels een gesloten tapijt vormt dat onkruid nauwelijks een kans geeft.
De verharding zelf kozen we bewust niet te groot. Twee derde van de zeventien vierkante meter is bestrating, één derde is beplanting. Dat klinkt als weinig groen, maar in een ingesloten tuin werkt groen langs de randen veel krachtiger dan een centraal plantvak. De ogen worden naar de muren geleid, en de tuin lijkt daardoor dieper dan hij is.
Licht, seizoenen en het onderhoud van een noordtuin
Een noordgerichte tuin krijgt in de zomer ‘s ochtends vroeg en ‘s avonds laat indirect licht, maar de directe zon raakt de bodem nauwelijks. Dat klinkt als een beperking, en dat is het ook — maar het is een beperking die je kunt omarmen als je de juiste planten kiest en begrijpt hoe licht in zo’n ruimte beweegt. In de Utrechtse tuin valt het licht in de zomermaanden over de achtermuur heen, waardoor de bovenste laag van de klimhortensia oplicht terwijl de onderkant in schaduw blijft. Dat contrast is prachtig, en het is iets wat je in een zuidtuin nooit ziet.
De beplanting in een noordtuin vraagt om een gelaagde aanpak. Onderaan de muren de gronddekkers: Epimedium grandiflorum en Pachysandra terminalis, de schaduwgroenblijver die ook in de koudste wintermaanden zijn glans behoudt. Daarboven, in de middelste laag, de varens: naast Dryopteris filix-mas ook Polystichum setiferum, de zachte schildvaren, die zijn fijne, vedervormige blad behoudt tot diep in de winter. En dan de klimplanten langs de muren, die de verticale ruimte benutten die in een kleine tuin zo kostbaar is.
Het onderhoud door de seizoenen heen is in een noordtuin gelukkig beperkt. In het voorjaar snij je de oude varenbladen weg voordat de nieuwe krullen uitkomen — dat is eigenlijk het enige moment van echt snijwerk. De Hydrangea anomala subsp. petiolaris heeft nauwelijks snoei nodig; je verwijdert alleen takken die loskomen van de muur of die te ver uitsteken. In de herfst laat je het liefst het gevallen blad liggen als mulch, zeker in de stroken langs de muren, omdat het de bodem isoleert en langzaam verteert tot voeding.
Wat wél aandacht vraagt, is de voeg tussen verharding en muur. In een ingesloten tuin slaat er vocht op tegen de stenen, en in die vochtige voegen vestigen zich mossen en ongewenste zaailingen. Een keer per jaar de voegen doorlopen met een voegkrabber is voldoende, maar sla het niet over — want een zaailing van Buddleja davidii, de vlinderstruik, die je in het voorjaar als onschuldig spriertje laat staan, is in de herfst een struik van een meter hoog die zijn wortels tussen de stenen heeft gewrongen.
Tot slot
Een ingesloten stadstuin vraagt om geduld — met de regels, met het water, met het licht. De Utrechtse tuin die ik hier als casus heb gebruikt, is inmiddels drie jaar oud, en pas in het tweede jaar begon de Hydrangea anomala subsp. petiolaris echt te hechten aan de muur. Nu, in het derde jaar, bloeit hij voor het eerst. Dat is de tijdschaal waarop een noordtuin werkt, en als je die tijdschaal accepteert, ontdek je dat een kleine, ingesloten tuin een rijkdom aan textuur en rust kan bieden die een open, zonnige tuin zelden heeft.